काठमाडौं । काठमाडौंको व्यस्त जीवनशैली, भीडभाड र धुलो–धुवाँबाट केही घण्टाका लागि टाढा भएर परिवारसँग रमाइलो गर्न चाहनुहुन्छ ? घुम्नका लागि धेरै पैसा खर्च गर्न वा लामो बिदा कुर्नुपर्ने अवस्था छैन।

काठमाडौं उपत्यकाकै दक्षिणतर्फ रहेको टौदह पोखरी छोटो दूरीमा पुगेर प्रकृति, माछा, चराचुरुङ्गी, धार्मिक विश्वास र खानपिनको आनन्द लिन सकिने गन्तव्यमध्ये एक हो।

कीर्तिपुर नगरपालिका–६ मा रहेको टौदहलाई काठमाडौं उपत्यकाको आन्तरिक पर्यटनको आकर्षणका रूपमा लिइन्छ। पोखरी वरिपरि शान्त वातावरण, हरियाली र जलचरको उपस्थितिले यहाँ पुग्ने जोकोहीको ध्यान तान्छ।

विशेषगरी परिवारसँग छोटो समयका लागि घुम्न जाने हो भने टौदहलाई चोभारसँग जोडेर आधा दिन वा एक दिनको यात्रा बनाउन सकिन्छ।

टौदहमा आखिर हेर्नु के छ ?

टौदहको सबैभन्दा ठूलो आकर्षणमध्ये एक हो—पोखरीको पानीभित्र देखिने माछा।

किनारमा उभिएर शान्त पानी हेर्दा सामान्य पोखरीजस्तो देखिए पनि केही समय नियाल्दा पानीभित्र माछाको चहलपहल देखिन्छ। विभिन्न प्रजातिका माछा पाइने टौदहमा पानीको सतह नजिक माछाहरू देखिँदा बालबालिकादेखि ठूलासम्मको ध्यान त्यतैतिर जाने गर्छ।

दाना हाल्दा माछाहरू एकैपटक पानीको सतहमा आउने दृश्य कुनै ‘म्याजिक’ जस्तै लाग्ने भएकाले टौदहको माछा यहाँ पुग्नेहरूको मुख्य आकर्षण बन्ने गरेको छ।

तर हाल माछालाई आफूखुसी दाना वा खाना हाल्नु उपयुक्त छैन। विगतमा अत्यधिक खुवाउने तथा पानीको गुणस्तरसम्बन्धी समस्याका कारण माछा मरेका घटना सार्वजनिक भएका छन्। त्यसैले पोखरीको संरक्षण र जलचरको स्वास्थ्यलाई ध्यान दिँदै स्थानीय व्यवस्थापनको निर्देशन पालना गर्नु आवश्यक हुन्छ।

माछासँग जोडिएको भाकल र धार्मिक विश्वास

टौदहका माछाको आकर्षण केवल प्राकृतिक दृश्यमा सीमित छैन। माछासँग धार्मिक आस्था र स्थानीय विश्वाससमेत जोडिएको छ।

स्थानीय मान्यताअनुसार मनोकामना पूरा होस् वा भाकल पूरा होस् भन्ने विश्वासले मानिसहरूले माछा पोखरीमा छोड्ने गरेका छन्। जीवप्रतिको करुणा र पुण्यसँग जोडेर माछा छोड्ने परम्परालाई हेर्ने गरिन्छ।

तर यो धार्मिक तथा स्थानीय विश्वास हो। भाकल गरेपछि माछा छोड्दा मनोकामना पूरा हुन्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित तथ्य भने होइन।

टौदहमा माछा छोड्ने चलन कहिलेदेखि सुरु भयो र सबैभन्दा पहिले कसले माछा ल्याएर छोड्यो भन्ने विषयमा प्रमाणित ऐतिहासिक अभिलेख भेटिँदैन। त्यसैले यसलाई कुनै एक व्यक्तिसँग जोडेर दाबी गर्नु उचित हुँदैन।

टौदहमा माछा किन मारिँदैन ?

टौदहका माछालाई संरक्षण गरिनुको पछाडि धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वास महत्वपूर्ण मानिन्छ।

टौदहलाई नागराज कर्कोटकसँग जोडिएको पवित्र पोखरीका रूपमा लिने परम्परा छ। यही धार्मिक विश्वासका कारण यहाँ माछा मार्ने कामलाई निषेध गरिएको बताइन्छ।

माछा मार्न नपाइने र लामो समयदेखि संरक्षण गरिँदै आएको कारण टौदहमा माछाको संसार हेर्न सकिने वातावरण बनेको छ।

यसैले टौदहमा पुग्दा माछा खाने वस्तु होइन, हेर्ने र संरक्षण गर्ने प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

नाग–नागिन र कर्कोटकको रहस्यमय कथा

टौदहको अर्को विशेषता यसको पौराणिक कथा हो।

किंवदन्तीअनुसार काठमाडौं उपत्यका कुनै समय विशाल ताल थियो। मञ्जुश्रीले चोभारको गल्छी काटेर पानी बाहिर निकालेपछि नागहरू विस्थापित हुने अवस्था आयो। त्यसपछि नागराज कर्कोटकका लागि टौदहलाई सुरक्षित स्थान बनाइएको विश्वास गरिन्छ।

त्यही कारण टौदहलाई कर्कोटक नागको वासस्थानसँग जोडेर हेर्ने गरिएको छ। नागपञ्चमीका अवसरमा टौदहमा धार्मिक गतिविधि र श्रद्धालुको चहलपहल बढ्ने गरेको उल्लेख पाइन्छ।

यो कथा ऐतिहासिक तथ्यभन्दा धार्मिक विश्वास तथा किंवदन्तीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। तर यही कथा टौदहको यात्रालाई अरू सामान्य पोखरीभन्दा फरक बनाउने महत्वपूर्ण पक्ष हो।

पानीमा माछा, आकाशमा चराचुरुङ्गी

टौदह माछाका लागि मात्र होइन, चराचुरुङ्गी अवलोकनका लागि पनि आकर्षक मानिन्छ।

टौदह क्षेत्रमा विभिन्न प्रजातिका चराचुरुङ्गी पाइने उल्लेख छ। विशेषगरी हिउँदमा प्रवासी जलचर चराहरू आउने भएकाले यो ठाउँ पक्षी अवलोकनमा रुचि राख्नेहरूका लागि पनि राम्रो गन्तव्य बन्ने गरेको छ।

पोखरीको पानीमा माछाको चहलपहल, वरिपरि चराहरूको गतिविधि र हरियाली वातावरणले टौदहलाई प्रकृतिप्रेमीका लागि आकर्षक बनाएको छ।

परिवारसँग जाँदा बालबालिकालाई विभिन्न चराचुरुङ्गी चिनाउने, पानीमा माछा नियाल्ने र प्राकृतिक वातावरणबारे बुझाउने अवसरसमेत मिल्छ।

अहिलेको टौदहमा के कुरामा ध्यान दिने ?

टौदह प्राकृतिक र धार्मिक दृष्टिले आकर्षक भए पनि यसको संरक्षण अहिले महत्वपूर्ण विषय बनेको छ।

विगतमा ढल मिसिँदा पोखरीको पानी प्रदूषित भएर ठूलो संख्यामा माछा मरेका घटना सार्वजनिक भएका थिए। त्यसैले पोखरीमा प्लास्टिक, खाना, फोहोर वा अन्य वस्तु नफाल्नु सबै आगन्तुकको जिम्मेवारी हो।

त्यसैले अहिले टौदह घुम्न जाँदा प्रकृतिको आनन्द लिने तर प्रकृतिलाई असर नपार्ने व्यवहार गर्नु सबैभन्दा राम्रो हुन्छ।

टौदह घुमेपछि खानपिनको मजा

टौदहको अर्को राम्रो पक्ष हो—पोखरी वरपर तथा नजिकै परिवारसँग बसेर खानपिन गर्न सकिने रेस्टुरेन्ट तथा क्याफेहरूको उपलब्धता।

हाल उपलब्ध स्थानीय व्यवसाय विवरणमा Buddha Garden Restaurant & Bar, H2O Cafe N' Pub - Taudaha, U & Me Lakeside Restaurant, Jalsa Restaurant and Retreat, Miransh Resort, Taudaha Universal Cafe and Banquet लगायतका खानपिनका विकल्प देखिन्छन्।

परिवारको बजेट र रुचिअनुसार चिया–खाजा, सामान्य खाना वा रेस्टुरेन्टमा बसेर केही समय आराम गर्ने योजना बनाउन सकिन्छ। टौदह आसपास रेस्टुरेन्ट तथा क्याफेहरूको विकल्प बढ्दै गएको स्थानीय सूचीहरूमा पनि देखिन्छ।

परिवारसँग टौदहमा के गर्ने ?

टौदहमा ठूलो खर्च नगरी पनि राम्रो समय बिताउन सकिन्छ।

• पोखरी वरिपरि हिँड्ने

• माछाको गतिविधि नियाल्ने

• चराचुरुङ्गी अवलोकन गर्ने

• परिवारसँग फोटो तथा भिडियो खिच्ने

• नागराज कर्कोटकसँग जोडिएको कथा बुझ्ने

• बालबालिकालाई प्रकृतिसँग नजिक बनाउने

• नजिकैको क्याफे वा रेस्टुरेन्टमा खानपिन गर्ने

• समय भए चोभार तथा जलविनायक क्षेत्रलाई यात्रामा जोड्ने

यसरी टौदहलाई केवल ‘घुम्ने ठाउँ’ नभई प्रकृति र परिवारसँग समय बिताउने गन्तव्यका रूपमा अनुभव गर्न सकिन्छ।

टौदहपछि चोभार पनि पुग्नुस्

टौदह र चोभारलाई एउटै यात्रामा जोड्दा यात्रा अझ रोचक बन्न सक्छ।

टौदहसँग जोडिएको मञ्जुश्रीको किंवदन्ती चोभारसँग सम्बन्धित भएकाले यी दुई ठाउँलाई एउटै यात्रामा समेट्दा धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक अनुभव एकैपटक लिन सकिन्छ।

बिहान टौदह पुग्ने, केही समय पोखरी वरिपरि बिताउने, त्यसपछि चोभार तथा जलविनायकतर्फ जाने र दिउँसो परिवारसँग खानपिन गरेर घर फर्किने गरी छोटो ट्रिप बनाउन सकिन्छ। टौदह–चोभारलाई आधा दिनको सहज यात्राका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने विवरण पनि उपलब्ध छन्।

टौदह किन जाने ?

यदि तपाईंको प्रश्न हो—“टौदह नै किन जाने ?”

उत्तर यहीँ छ।

माछाको चहलपहल हेर्न।

पानीभित्रको जलचर संसार नियाल्न।

माछासँग जोडिएको धार्मिक विश्वास र भाकलको परम्पराबारे बुझ्न।

नागराज कर्कोटक र नाग–नागिनसँग जोडिएको किंवदन्ती सुन्न।

हिउँदमा आउने प्रवासी चराचुरुङ्गी हेर्न।

परिवारसँग शान्त वातावरणमा समय बिताउन।

नजिकैको रेस्टुरेन्टमा खानपिन गर्न।

र समय भए चोभारसमेत एउटै यात्रामा घुम्न।

यही कारण टौदह केवल एउटा पोखरी होइन—प्रकृति, जैविक विविधता, धार्मिक विश्वास र पारिवारिक मनोरञ्जनलाई एउटै छोटो यात्रामा जोड्ने गन्तव्य हो।

सानो दूरी, ठूलो अनुभव

घुम्नका लागि सधैँ लामो यात्रा गर्नुपर्दैन। कहिलेकाहीँ काठमाडौंको भीडबाट केही समय टाढा पुगेर शान्त वातावरणमा बसेर फर्किनु पनि पर्याप्त हुन्छ।

टौदहमा पोखरीको पानी हेर्नुस्, माछाको संसार नियाल्नुस्, चराचुरुङ्गीको गतिविधि हेर्नुस्, नागराजको कथा सम्झिनुस्, परिवारसँग फोटो खिच्नुस् र मनपर्ने खाना खाएर फर्किनुस्।

तर एउटा कुरा भने नबिर्सनुस्—टौदह हामीले रमाइलो गर्न जाने ठाउँ मात्र होइन, संरक्षण गर्नुपर्ने प्राकृतिक सम्पदा पनि हो।

फोहोर नगर्ने, प्लास्टिक नफाल्ने, जलचरलाई असर नपार्ने र स्थानीय संरक्षणसम्बन्धी नियम पालना गर्ने हो भने टौदहको यो सुन्दरता आगामी पुस्ताले पनि अनुभव गर्न सक्नेछ।

सानो दूरी, कम खर्च र परिवारसँग बिताएको खुसीको समय—यही नै टौदह यात्राको वास्तविक मजा हो।